معلمِ الهام بخش جستجویی در سلوک و منش چهار معلم برجسته‏ ایران در دوره‏ معاصر

نویسندگان

1 اصفهان

2 دانشگاه اصفهان

چکیده

هدف این پژوهش بازشناسی و صورتبندی سلوک و منش معلمانی است که آرمانهایی فراتر از دستیابی به اهداف علمی و درسی داشته‏، و با برخورداری از شور و شوقی اصیل و درونی، نقشهای ماندگار و ارزشمندی را بر روح و جان شاگردان خویش حک کرده‏اند. برای رسیدن به این منظور و بر اساس چهار مؤلفۀ اولیه یعنی «وجهه علمی، شخصیت اخلاقی، نفوذ کلام و شاگردپروری»، جستجویی در احوالات شماری از مربیان برجسته ایران در عصر معاصر صورت پذیرفت که از میان 26 معلم گزینش شده در نهایت، جلال‏الدین همایی، محمد قریب، غلام‌حسین شکوهی و رضا روزبه انتخاب شدند. در ادامه، آثار و مکتوباتی که حول شخصیت این چهار معلم وجود داشت، توسط محققان بازخوانی و شناسه‌گذاری شد و با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون، شصت و هفت خرده مضمون، بازشناسی گردید. در گام بعدی، خرده مضمونها در قالب سیزده مضمون سازمان‏دهنده و سه مضمون فراگیر دسته‏بندی شد. یافته‏های این پژوهش نشان می‏دهد که از میان خرده مضمون‌های استنتاج شده، 15 مضمونِ «شوق فراگیری، احاطه علمی، گشاده دستی علمی، تقید دینی، زهد، ثبات قدم، نظم و برنامه‏ریزی، شوخ طبعی، تکریم و اعزاز استادان، رفاقت با شاگردان، عطوفت با پرسش‌گران، شیوایی بیان، رفتار مهرآمیز، شغل ندیدن معلمی و دلدادگی به آموزگاری» از بیشترین فراوانی برخوردار بود و برای هر چهار معلم مصداق داشت. سرانجام، ویژگیها در قالب شبکه مضمونها، الگویی از سلوک و منش «معلم الهام بخش» را معرفی می‏کند.

کلیدواژه‌ها


  1. اندرسون، لورین (1386). افزایش کارایی معلم. ترجمه علی رئوف. تهران: آییژ.
  2. ایروانی، شهین (1394). استاد ما شکوهی. رشد معلم. ش 294: 29 ـ 28.
  3. بابایی، مجتبی (1394). یاد استاد. رشد معلم. ش 4: 32 ـ 33.
  4. بابلان، عادل (1389). نقش هوش هیجانی و سبک‌های رهبری در پیش‌بینی بازدهی‌های رهبری مدیران گروه‌های آموزشی دانشگاه. آموزش و ارزشیابی. ش 9: 168 ـ 149.
  5. بانکی‌پور‌فرد، امیرحسین؛ محققیان، زهرا (1393). الگوی اخلاق حرفه‌ای در تدریس بر اساس روش حضرت خضر(ع). اخلاق زیستی. ش 14: 37 ـ 11.
  6. باهر، غلامرضا (1354). فرجام پیر دیر. بی‌جا: بی نا.
  7. پزشکی‌راد، غلامرضا؛ و همکاران (1389). خصوصیات استاد خوب از نظر دانشجویان دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس. پژوهش و برنامه‏ریزی در آموزش عالی. ش 58: 56 ـ 41.
  8. تاجری، حسن (1380). از تو آموختیم. تهران: نشر آفاق.
  9. جمعی از نویسندگان (1386). یادنامه استاد رضا روزبه: مجموعه مقالات به مناسبت کنگره بزرگداشت استاد روزبه. تهران: آفاق.
  10. حائری‌زاده، خیریه بیگم؛ لیلی، محمدحسین (1386). ویژگیهای معلم مؤثر. تهران: قطره.
  11. حسن‌زاده، فرهاد (1386). محمد قریب. تهران: مدرسه.
  12. خدابخش، ابوالفضل (1388). معلم خوبم رضا روزبه. تهران: ابصار.
  13. خوانساری، محمد (1385). زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی استاد جلال‏الدین همایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  14. دکتر محمد قریب: بنیانگذار طب نوین اطفال در ایران (1368). کیهان فرهنگی. ش 71: 5 ـ 1.
  15. دهخدا، علی‌اکبر (1372). لغتنامه دهخدا. ج2. تهران: دانشگاه تهران.
  16. رمضانی، طاهره؛ درتاج رابری، اسحاق (1388). بررسی ویژگیهای یک مدرس اثربخش و عوامل آموزشی مؤثر بر کارامدی وی از دیدگاه مدرسین و دانشجویان دانشکده‌های پرستاری دانشگاه علوم پزشکی کرمان. گام های توسعه در آموزش پزشکی. ش 2: 148 ـ 139.
  17. رمضانی، فاطمه (1394). معلم فرشته خوی ما. رشد معلم. ش 294: 27 ـ 27.
  18. زاهدی، شمس السادات و همکاران (1392). نقش رهبری تحول‌گرا بر عملکرد تجاری: مطالعه‌ای در شرکت گاز استان تهران. مدیریت دولتی. ش 1: 128 ـ 111.
  19. زرافشان، عبدالله (1388). دکتر محمد قریب: پدر طب اطفال ایران. کتاب ماه علوم و فنون. 119: 62 ـ 65.
  20. زندگانی و آثار استاد جلال‏الدین همایی (1347). معارف اسلامی. ش 7: 26 ـ 35.
  21. زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر غلامحسین شکوهی (1385). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  22. سبحانی‌نژاد، مهدی؛ رسولی، رحیمه (1388). تبیین جایگاه و ضرورت شاگرد پروری و مؤلفه‌های آن به منظور اثر بخش سازی نظام آموزش و پژوهش دانشگاهی. مطالعات معرفتی در دانشگاه. ش 44: 112 ـ 80.
  23. سلمانی‌آرانی، حبیب‏اللّه (1377). رضا روزبه. کوثر. ش 20: 48 ـ 45.
  24. شهید ثانی (1364). آداب تعلیم و تعلم در اسلام. ترجمه محمدباقر حجتی. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
  25. شیخ‌زاده، محمد (1391). الگوی رهبری خدمتگزارمبتنی بر دیدگاه امام‌خمینی(ره). اسلام و مدیریت. ش 1: 7 ـ 36.
  26. عابدی‌جعفری، حسن؛ و همکاران (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضمونها. اندیشه مدیریت راهبردی. ش 10: 198 ـ 151.
  27. عبداللهی، بیژن؛ دادجوی‌توکلی، عطیه؛ یوسلیانی، غلامعلی (1393). شناسایی و اعتبارسنجی شایستگی‌های حرفه‌ای معلمان اثربخش. نوآوری‌های آموزشی. ش 49: 48 ـ 25.
  28. عربلو، احمد (1386). استاد همایی. تهران: مدرسه.
  29. فیض‌کاشانى، محمد بن شاه مرتضى (1372). راه روشن. ج 1. مشهد: پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى‏.
  30. قرائتی، محسن (1392). اخلاق آموزش. تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
  31. قریب، حسین (1377). یادنامه دکتر محمد قریب. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  32. لی، اندرو؛ مینارد، مایکل (1384). رهبری الهام‏بخش. ترجمه ناهید سپهرپور. تهران: پیک آوین.
  33. مظاهری، حسین (1388). ویژگیهای معلم خوب. قم: اخلاق.
  34. مک ایوان، الین‌کی (1386). ده ویژگی معلمان کارامد. ترجمه ژاله حساس‌خواه و عباس صادقی. رشت: دانشگاه گیلان.
  35. میرزامحمدی، محمدحسن؛ و همکاران (1392). شناسایی و اعتبارسنجی شاخصهای استاد مطلوب دانشگاه اسلامی ـ ایرانی. فرهنگ در دانشگاه اسلامی. ش 9: 584 ـ 563.
  36. نصر، احمدرضا؛ عابدی، لطفعلی؛ شریفیان، فریدون (1386). نقش روابط انسانی در اثربخشی تدریس اعضای هیأت علمی دانشگاه با تأکید بر دلالتهای تربیت اسلامی. علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز. ش 52: 192 ـ 165.
  37. نصری، عبدالله (1367). کارنامه همایی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
  38. نصری، عبدالله (1380). پایان شب سخن‌سرایی. تهران: آفتاب توسعه.
  39. نیستانی، محمدرضا (1391). کلاسی از جنس واقعه: درسهایی که از استاد غلامحسین شکوهی آموخته‌ام. اصفهان: آموخته.
  40. نیکخوی منفرد، کبری (1394). شکوه آموزش: پرونده‌ای برای دکتر غلامحسین شکوهی. رشد معلم. ش 294: 22 ـ 17.
  41. وثوقی، حسین؛ قمری، محمدرضا (1383). ویژگیهای معلمان اثربخش. رشد آموزش زبان. ش 72: 51 ـ 44.
  42. وکیلی، محمدمسعود؛ نوریان، عباسعلی؛ موسوی‌نسب، نورالدین (1387). بررسی خصوصیات یک مدرس خوب از دیدگاه استادان و دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی زنجان. توسعه آموزش درعلوم پزشکی. ش 1: 28 ـ 17.
  43. Danielson, C. (1996). Enhancing professional practice: A framework for teaching. Alexandria, VA: Association for Supervision and Curriculum Development.
  44. L. Kyriakides, R.J. Campbell & E. Christofidou (2002). Generating Criteria for Measuring Teacher Effectiveness Through a Self-Evaluation Approach: A Complementary Way of Measuring Teacher Effectiveness. School Effectiveness and School Improvement: An International Journal of Research, Policy and Practice. 13(3). 291 - 325.
  45. Lanouette, M. (2012). Ten Traits of Highly Effective Instructors. Techniques: Connecting Education and Careers. 87(6). 52 - 54.
  46. Shujie, L & Lingqi, M. (2009). Perceptions of teachers, students and parents of the characteristics of good teachers: a cross-cultural comparison of China and the United States. Educational Assessment. Evaluation and Accountability. 21(4). 313 - 328.
  47. Traina, R. (1999). What makes a teacher good? Education Week. 34. 18-19