حل مسئله شکاف بین علم و عمل اخلاقی ازطریق آموزه قرآنی «شاکله» (باتأکیدبر اخلاق کاربردی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه معارف دانشگاه قم

چکیده

مسئله شکاف بین علم و عمل اخلاقی از دیرباز مورد توجه آموزه­های دینی و نیز بسیاری از فیلسوفان و اندیشمندان بوده است. سقراط و افلاطون، معرفت را معادل فضیلت می­دانستند و بر این باور بودند که اگر انسان دارای معرفتی روشن نسبت به خوبی و بدی اعمال باشد، همین معرفت کفایت می­کند که از بدی پرهیز کند و اعمال خوب را انجام دهد. ارسطو این دیدگاه را نپذیرفت و معتقد بود ضعف اراده بین علم و عمل، شکاف و فاصله ایجاد می­کند. ازنظر او تربیت صحیح و عادات خوب، رافع شکاف بین علم و عمل اخلاقی است. برخی الهی‌دانان، ایمان را چاره‌کار دانسته و معتقدند برای عمل‌کردن به کارهای خوب و پرهیز از کارهای بد، لازم است علاوه‌بر علم و معرفت، ایمان هم در شخص وجود داشته باشد؛ اگر معرفت با ایمان همراه شود، به‌ عمل می­انجامد و الّا خیر. جستار پیش­ رو که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با هدف ارائه راه‌حلی در مسئله «شکاف بین نظر و عمل اخلاقی» اجرا شده است، به این نتیجه دست یافت که اگر از استثنائات چشم‌پوشی کنیم و درصدد ارائه یک قاعده اخلاقی و انسان­شناسانه باشیم، شاکله انسان که محصول خصلت‌های ژنتیکی، تربیت و محیط زندگی است، بیشترین تأثیر را بر نحوه عملکرد انسان دارد. اگر عملی از دوره کودکی و نوجوانی ازطریق تربیت، به عادت و ملکه تبدیل شود، این عادت تا پایان عمر، انسان را رها نخواهد کرد. بنابراین، رافع شکاف بین علم و عمل را باید در شاکلۀ خوب، جستجو کرد. 

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

نهج‌البلاغه (1381). ترجمه محمد دشتی. قم: انتشارات میراث ماندگار.

ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1370). منطق و معرفت و معرفت درنظر غزالی. تهران: امیرکبیر.

ابن­سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1319). تدبیر منزل. ترجمه و نگارش محمد نجمی زنجانی. تهران: انشارات ابن­سینا.

ارسطو (1381). اخلاق نیکوماخوس. ترجمه سیدابوالقاسم پورحسینی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

افلاطون (1376). دوره آثار افلاطون. ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

پاپکین، ریچارد و آوروم اسپترول (1381). کلیات فلسفه. ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی. تهران: حکمت.

جوادی آملی، عبدالله (1388الف). صورت و سیرت انسان در قرآن. قم: نشر اسراء.

جوادی آملی، عبدالله (1388ب). مبادی اخلاق در قرآن. قم: نشراسراء.

الرازی، فخرالدین محمدبن عمر (1373). التفسیر الکبیر (مفاتیح‌الغیب). ترجمه علی‌اصغر حلبی. تهران: انتشارات اساطیر.

سبحانی، جعفر (1417ق). الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. قم: مؤسسة الامام الصادق.

سبحانی، جعفر (1421ق). محاضرات فی الالهیات. قم: مؤسسه النشر‌الاسلامی.

شریعتمداری، علی (1397). اصول و فلسفه تعلیم‌وتربیت. تهران: انتشارات امیرکبیر.

شکوهی، غلامحسین (بی تا). مبانی و اصول آموزش و پرورش. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.

الطباطبایی، محمدحسین (1425). الرسائل التوحیدیه. قم: مؤسسة النشر‌الاسلامی.

الطباطبایی، محمدحسین (1390). علی و فلسفه الهی. ترجمه سیدابراهیم سیدعلوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

الطباطبایی، محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر‌القرآن، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

طوسی، نصیر‌الدین (1360). اخلاق ناصری. تصحیح و توضیح مجتبی مینوی. تهران: انتشارات خوارزمی.

غزالی، محمد‌بن‌محمد‌ (1364). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

غزالی، محمد‌بن‌محمد‌ (1989). میزان­العمل. بیروت: دارالکتب العلمیة.

فرامرز قراملکی، احد (1383). اخلاق حرفه‌ای. تهران: انتشارات مجنون.

فیض کاشانی، ملامحسن (بی تا). المحجة البیضاء فی تهذیب‌الاحیاء (راه روشن). ترجمه سیدمحمدصادق عارف. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی 24.

کاپلستون، فریدریک (1368). تاریخ فلسفه یونان. ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی. تهران: نشر علمی و فرهنگی.

کلینی رازی، ابوجعفر محمدبن‌یعقوب (1365). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.

مصباح یزدی، محمدتقی (1388). اخلاق در قرآن. قم: مرسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).

مطهری، مرتضی (1378). مقدمه­ای بر جهان‌بینی. جامعه و تاریخ. ج 5. تهران: انتشارات صدرا.

النراقی، محمدمهدی (1436ق). جامع­السعادات. بیروتک منشورات الاعلمی للمطبوعات.

هولمز، رابرت ال (1389). مبانی فلسفه اخلاق. ترجمه مسعود علیا. تهران: انتشارات ققنوس.