https://iej.ihu.ac.ir/ پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی fa daily 1 Mon, 27 Jul 2026 00:00:00 +0330 Mon, 27 Jul 2026 00:00:00 +0330 https://iej.ihu.ac.ir/article_210920.html نظام تعلیم و تربیت رکن اصلی توسعه و پیشرفت کشور است. لذا بهبود و تعالی نظام آموزش و تربیت مستقیما در بهبود عملکرد سایر نظام‌های حاکم بر کشور از جمله اقتصاد، فرهنگ و جامعه اثرگذار است. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در مواجهه با دنیای پیچیده و متغیر و در راستای امنیت و پاسداشت تمامیت ارضی کشور باشد. مدل تعالی برای آموزش عالی اجتناب ناپذیر است چرا که منجر به توسعه و پیشرفت در همه ابعاد می‌گردد. پژوهش حاضر با هدف ارائه الگوی تحول و تعالی دانشگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء (ص) در حوزه آموزش با مروری بر مدل‌های تعالی می‌باشد. پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر شیوه جمع آوری داده‌ها، کیفی می‌باشد. این تحقیق با هدف شناسایی مولفه‌های تاثیرگذار در تحول و تعالی دانشگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء (ص) در حوزه آموزش، مفاهیم و مقوله‌های مرتبط را از مجموعه مقالات و اسناد بالادستی استخراج و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و انجام کدگذاری‌های مربوطه و سپس با تجزیه و تحلیل توصیفی و مطالعه تعداد و فراوانی مفاهیم و مقوله‌ها، نقش‌های مختلف در زمینه الگوهای تحول و تعالی و مفاهیم آموزش مشخص و جداسازی گردیده است. در گام بعدی با انجام مصاحبه نیمه ساختار یافته با 12 نفر از اساتید و خبرگان این حوزه در دانشگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء (ص) بمنظور اعتبار سنجی مولفه‌های احصا شده و ارتباط مولفه‌ها با ابعاد و همچنین بمنظور استخراج مولفه‌های مورد نظر خبرگان با روش اشباع نظری پرداخته شد و نهایتاً الگوی تحول و تعالی دانشگاه در حوزه‌ی آموزش تدوین گردیده است. مدل برآمده از پژوهش دارای پنج بعد، 25 مؤلفه و 73 شاخص است. https://iej.ihu.ac.ir/article_210915.html باتوجه به اهیمت موضوع هویت و با وجود تلاش‌ها و اقدامات زیادی که در عرصه هویت افزایی نوجوان از سوی نهاد‌های مربوطه صورت گرفته است؛ اما به دلیل شکاف و فاصله میان آن‌ها و در یک کلمه عدم هم‌افزایی، نتیجه در‌خوری حاصل نشده است. اندیشکده حکمرانی مردمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) بر آن شد تا با تشکیل کارگروه های تخصّصی در این حوزه بتواند قدمی در حلّ مسأله هویت نوجوان از طریق هم‌افزایی میان دستگاه‌های استانی بردارد. در همین راستا خروجی این جلسات و نشست های تخصّصی، طرح عملیاتی با نام «همه پای کار تربیت» شد. طبق این طرح، هرکدام از دستگاه‌های استانی در راستای سند تحوّل بنیادین آموزش و پرورش، خدمتی که می توانند در راستای هویت‌افزایی به طور رایگان به دانش آموزان ارائه دهند را در اختیار مدارس می‌گذارند و مدارس با بازدید از مراکز یا شرکت در کارگاه‌های مهارت‌افزایی با امیدآفرینی در دانش‌آموزان نسبت به پیشرفت‌های موجود در هر مجموعه و تشویق به نقش‌آفرینی در عرصه‌های مختلف، سعی در حل مسأله بحران هویتی آنان را دارد. مقاله حاضر حاصل اقدام پژوهی این طرح از ایده تا عمل است. داده‌های این مقاله بر اساس مستندات مصاحبه، مشاهده، جلسات و کارگروه‌های تخصّصی جمع‌آوری شده و از طریق روش تحلیل مضمون مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. یافته‌های این پژوهش نشان داد که هم‌افزایی نهادی منجر به افزایش اثربخشی تربیتی، رضایت مخاطبان، ارتقاء هویت اجتماعی نوجوانان و شکل‌گیری الگویی بومی قابل تعمیم در سطوح ملی و محلی شده است. الگوی ارائه شده در این پژوهش می‌تواند برای سیاست‌گذاران و دست‌اندرکاران امور مربوط به نوجوانان در سطح ملی و محلی مفید واقع گردد. https://iej.ihu.ac.ir/article_210918.html پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان توافق برنامه‌های درسی قصد شده با برنامه‌های درسی تربیت دینی فطرت محور در دوره ابتدایی انجام پذیرفت. پژوهش توصیفی، از نوع تحلیل محتوا با بکارگیری روش آنتروپی شانون است. جامعه آماری شامل کلیه متن، تصویر، خودآزمایی و فعالیتها کتاب هدیه‌های آسمانی پایه دوم تا ششم ابتدایی است. لذا نمونه آماری شامل عناصر برنامه‌های درسی هدیه آسمانی دوره ابتدایی از جمله اهداف، محتوی، روش- سازماندهی و ارزشیابی و با استفاده از روش کل شماری بود. بر این اساس ابتدا اهداف مندرج در کتاب‌ درسی، سپس محتوا کتابهای هدیه آسمانی و برای بررسی روش‌های پیشنهادی به تحلیل کتاب راهنمای تدریس پرداخته شد در نهایت در بخش ارزشیابی سوالات مطرح شده در کتاب‌های درسی که در آخر هر درس یا در داخل همان درس قرار دارند با استفاده از چک لیست که براساس عناصر برنامه درسی تایلر(1396) تهیه و مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که در پایه دوم محتوی با ضریب اهمیت(338/0) رتبه اول بیشترین توجه و هدف با ضریب اهمیت(039/0) و رتبه چهارم کمترین توجه به آن شده است. همچنین در پایه سوم محتوی با ضریب اهمیت(339/0) رتبه اول(بیشترین توجه) و ارزشیابی با ضریب اهمیت(083/0) با رتبه چهارم کمترین توجه به آن شده است. و پایه چهارم نیز محتوی با ضریب اهمیت(330/0) رتبه اول(بیشترین توجه) و هدف با ضریب اهمیت(098/0) با رتبه چهارم کمترین توجه به آن شده است. در پایه پنجم نیز محتوی با ضریب اهمیت(225/0) رتبه اول(بیشترین توجه) و ارزشیابی با ضریب اهمیت(121/0) و رتبه چهارم کمترین توجه به آن شده است و در نهایت در پایه ششم نیز محتوی با ضریب اهمیت(328/0) رتبه اول(بیشترین توجه) و ارزشیابی با ضریب اهمیت(103/0) و رتبه چهارم کمترین توجه به آن شده است. https://iej.ihu.ac.ir/article_210922.html تربیت اقتصادی نوجوانان به‌عنوان فرآیندی جامع، با چالش‌هایی مانند تضاد میان آموزه‌های دینی و نگرش‌های رایج اقتصادی، تبلیغات مصرف‌گرا و ضعف آموزش عملی مواجه است. این پژوهش با هدف بررسی نقش «خیرخواهیِ مسئولیت‌پذیر» در تربیت اقتصادی نوجوانان بر اساس آموزه‌های اسلامی انجام شد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بود و از منابع کتابخانه‌ای شامل قرآن، روایات اهل‌بیت(ع) و آثار پژوهشی مرتبط استفاده گردید. داده‌ها با تحلیل محتوای کیفی و استنباط از متون دینی استخراج و بررسی شدند. یافته‌ها نشان داد که خیرخواهیِ مسئولیت‌پذیر به‌عنوان ترکیبی از تمایل به نیکی و تعهد به اقدام، می‌تواند به عدالت اجتماعی، پیشگیری از مفاسد اخلاقی، افزایش رزق مادی و معنوی، و تقویت همبستگی اجتماعی منجر شود. همچنین موانعی مانند مشکلات اقتصادی، ضعف باورهای دینی و مادی‌گرایی، تحقق این اصل را با دشواری مواجه می‌سازد. در پایان، آموزش عملی، فعالیت‌های گروهی و مسئولیت‌سپاری در خانواده به‌عنوان راهکارهای تقویت این مفهوم پیشنهاد شد. نتایج پژوهش حاکی از آن بود که تربیت اقتصادی مبتنی بر خیرخواهیِ مسئولیت‌پذیر، زمینه‌ساز پرورش نسلی متعهد و توانمند برای آینده است. https://iej.ihu.ac.ir/article_210919.html سرمایه انسانی کارآمد و متعهد، مهم‌ترین رکن اقتدار دفاعی و بازدارندگی در نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. با توجه به جایگاه راهبردی فرماندهی کل قوا در هدایت نیروهای مسلح، تبیین دیدگاه‌های ایشان نقشه راهی مطمئن برای تعالی سازمانی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه‌ها و شاخص‌های تربیت نظامی و طراحی الگوی جامع آن مبتنی بر منظومه فکری و بیانات امام خامنه‌ای (مدظله‌العالی) انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی است. جامعه آماری شامل کلیه بیانات و سیاست‌های کلی مقام معظم رهبری(حفظه الله) مرتبط با حوزه تربیت نظامی و دفاعی بوده است. داده‌ها با استفاده از روش اسنادی گردآوری و با بهره‌گیری از تکنیک تحلیل مضمون کدگذاری و تحلیل شدند. بر اساس تحلیل داده‌ها، تعداد 54 کد اولیه شناسایی شد که در قالب 3 مضمون سازمان‌دهنده و تربیت نظامی به عنوان مضمون فراگیر دسته‌بندی گردیدند. ابعاد اصلی الگوی استخراج شده شامل دانش نظامی، روحیه نظامی و آمادگی نظامی می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که تربیت نظامی در مکتب دفاعی- نظامی معظم‌له، فراتر از مهارت‌آموزی صرف بوده است. الگوی مستخرج نشان می‌دهد که تربیت نظامی مطلوب، باید بر تربیت و پرورش «نیروی نظامی تراز انقلاب اسلامی» تمرکز داشته باشد. این الگو می‌تواند به عنوان مبنایی راهبردی برای بازنگری در متون آموزشی، سیاست‌گذاری مراکز دانشگاهی نظامی و ارزیابی عملکرد فرماندهان در نیروهای مسلح مورد بهره‌برداری قرار گیرد. https://iej.ihu.ac.ir/article_210921.html تلاش نگارنده بر‌این است که مولفه‌ها و ابعاد آزمایش الهی را از منظر قرآن شناسایی نموده و استنتاجات تربیتی این موضوع را در نظام ارزشیابی تحصیلی‌تربیتی کشور بحث و تحلیل کند. این پژوهش از اشکال پژوهشهای کیفی و فلسفی و با روش تحلیل محتوای استقرایی با نظام کدگذاری داده ها و روش تحلیلی-استنتاجی انجام شده است‌. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، 4 مقوله اصلی شامل فلسفه آزمایش الهی، مصادیق آزمایش الهی، نتایج موفقیت و شکست در آزمایش الهی، تشکیل‌دهنده ابعاد مفهوم آزمایش الهی هستند. هدف اصلی ارزشیابی از دیدگاه اسلام، رشد و تعالی انسان و قرارگرفتن وی در مسیر مستقیم الهی است. لذا در ارزشیابی تحصیلی-تربیتی لازم است در درجه اول، رشد تحصیلی و تربیتی وی را ملاک قرار دهیم. بدین معنی که ارزشیابی، یاری‌گر و در خدمت یادگیری و پیشرفت تحصیلی و تربیتی فراگیر باشد. نتایج نشان داد، آزمایش الهی نقش بنیادی در رستگاری انسان ایفا می‌کند. برهمین مبنا، ارزشیابی تحصیلی-تربیتی امری مسلم و واجب در موفقیت آموزشی و تربیتی فراگیر است که اهتمام ویژه می‌طلبد. معلم به عنوان هدایت‌گر و ناظر بالینی فرایند یاددهی یادگیری که همواره فراگیر را رصد می کند، بایست بعد از سنجش میزان یادگیری فراگیر، نقاط قوت و ضعف وی را مشخص نموده و درجهت اصلاح و تقویت یادگیری فراگیر گام بردارد. ازاینرو ارزشیابی، ماهیتی کیفی و تکوینی پیدا می‌کند. ارزشیابی در این معنا، فقط مربوط به امور زندگی روزمره فراگیر نمی‌شود بلکه ارزیاب آموزشی بایست توجه خود را تاحد زیادی بر ارزشیابی صفات و رفتاری از فراگیر متمرکز کند که در ساخت سرنوشت و عاقبت اخروی وی نیز موثر هستند. لذا بعد تربیتی ارزشیابی، در اینجا، بسیار پررنگ می‌شود. https://iej.ihu.ac.ir/article_210916.html تربیت اعتقادی خانواده نقش مهمی در تقویت هویت دینی و استحکام بنیان‌های اخلاقی جامعه دارد. این پژوهش با هدف طراحی الگویی الگوی تربیت اعتقادی خانواده مبتنی بر تعالی انجام شد. روش پژوهش از نوع کیفی بوده و داده‌ها ابتدا از طریق بررسی اسناد بالادستی و مطالعات کتابخانه جمع آوری و تحلیل شده و پس از آن در مصاحبه با متخصصان و خبرگان گردآوری شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل ۱۰ نفر از مسئولان، کارشناسان و متخصصان حوزه تربیت دینی در بخش کیفی که با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده‌اند. که روایی آن از طریق روایی محتوایی و پایایی آن با استفاده از قضاوت خبرگان تأیید شده است. داده‌ها با روش تحلیل مضمون پردازش شدند. یافته‌ها نشان داد که مؤلفه‌های اعتقادی عبارتند از توحید، معاد، عدالت، نبوت و امامت که تعداد کل شاخص های ذیل مولفه 14 مورد می باشد و تأثیر بسزایی در ارتقای تربیت دینی خانواده‌ها دارند. همچنین، نتایج نشان داد که برنامه‌ریزی منسجم در سطح خانواده و جامعه می‌تواند به بهبود باورهای دینی و رشد اعتقادی اعضای خانواده کمک کند. بر این اساس، الگویی جامع برای تربیت و تعالی خانواده طراحی و پیشنهاد شد که بر پایه تعامل نهادهای آموزشی، مذهبی و خانوادگی بنا شده است. این الگو می‌تواند به‌عنوان راهکاری کاربردی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و آموزشی مورد استفاده قرار گیرد. https://iej.ihu.ac.ir/article_210917.html هدف پژوهش حاضر بررسی نقش اهداف تربیت عقلانی در تحقق عدالت اجتماعی از منظر علامه طباطبایی (ره) است. این پژوهش از نوع تحقیقات کیفی است که از روش استنتاج عملی فرانکنا برای تبیین بهره برده است. به همین منظور ابتدا آثار علامه، موردبررسی قرارگرفته و مباحث مربوط به عقلانیت مدنظر قرارگرفته شد و در مرحله بعد، اهداف تربیت عقلانی استنتاج گردید و نقش آن در تحقق عدالت اجتماعی مطرح گردید. نتایج پژوهش نشان میدهد که اهداف تربیت عقلانی از دیدگاه علامه شامل : الف)معرفت حق در سیر مقامات توحیدی(افعال، صفات و ذات) در جهت تجلی عدالت اعتقادی (ایمان به‌حق) در وجود انسان ب) سلوک بندگی برای کسب مقام ولایت در جهت دست یابی به عدالت عملی پ) حب الهی و تجلیات ایشان درجهت تعادل عاطفی برای تمرکز عشق بر محبوب حقیقی. ت)اخلاق فاضله درجهت دستیابی به عدالت فردی.ث)حاکمیت حق با مشارکت مردم در جهت تحقق عدالت سیاسی ج) توسعه توازن اجتماعی در جهت عدالت اجتماعی به معنای قرار گرفتن هرکس در جایگاه مناسب خود و برخورداری از حقوق متناسب با وزن اجتماعی. چ) شکوفایی اقتصادی برای تحقق عدالت اقتصادی یعنی توزیع عادلانه ثروت و رشد آن است. https://iej.ihu.ac.ir/article_209873.html یکی از مسائل مهم تعلیم‌وتربیت، توجه به بعد وجودی انسان در گرایش به زیبایی و تربیت زیبایی‌شناختی است. هدف مقاله حاضر واکاوی مبانی و اصول تربیت زیبایی‌شناختی از منظر قرآن‌کریم است. در این پژوهش، رویکرد پژوهش کیفی و روش تحلیل، تحلیل مضمون است، از روش‌ اسنادی جهت جمع‌آوری اطلاعات استفاده شده و ابزار گردآوری اطلاعات به‌صورت فیش‌برداری از داده‌های متنی است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد قرآن‌کریم با نگاهی جامع به مسئله زیبایی، مجموعه‌ای متنوع از مفاهیم و مبانی زیبایی‌شناختی را مطرح می‌سازد. این مبانی عبارتنداز: کسب معرفت زیبایی‌شناختی امکان‌پذیر است، طبیعت، جهان، انسان، فطرت، تاریخ و وحی منابع معرفت زیبایی‌شناختی هستند، حس، عقل و قلب راه‌های حصول معرفت زیبایی‌شناختی هستند، تسویلات نفسانی و شیطانی موانع کسب معرفت زیبایی‌شناختی هستند (مبانی معرفت‌شناختی)، نظام احسن (مبانی هستی‌شناختی)، انسان نسخه‌ای از زیبایی خداوند در زمین است، تقویم احسن انسان، تمایل فطری انسان به زیبایی، آزادی انسان در تربیت زیبایی‌شناختی، توانمندی‌ها و محدودیت‌های انسان‌ در تربیت زیبایی‌شناختی (مبانی انسان‌شناختی)، خداوند خیر اصیل و مطلق و سرچشمه همه خوبی‌هاست و اختصاص حسن محض و احسن‌الاسماء به خداوند متعال (مبانی‌خداشناختی) که می‌توان بر اساس آنها اصل خدامحوری، عقل‌محوری، تعادل، تناسب، کارایی، لذت‌آفرینی اصیل و سرورآفرینی را به‌عنوان اصول تربیت زیبایی‌شناختی درنظرگرفت. https://iej.ihu.ac.ir/article_210104.html هدف پژوهش شناسایی مؤلفه‌های توسعه حرفه‌ای و اخلاقی مداوم مدیران بر اساس سند تحول بنیادین و سپس رتبه‌بندی مؤلفه‌های اصلی بر اساس دیدگاه مدیران و سرگروه‌های آموزشی مقطع ابتدایی شهر اصفهان است. پژوهش از حیث هدف کاربردی و از نظر روش پژوهش آمیخته (کیفی- کمی) است. در بخش کیفی تحلیل محتوای سند تحول بنیادین آموزش و پرورش انجام گرفته و مضامین و مؤلفه‌های توسعه حرفه‌ای و اخلاقی مداوم مدیران مدارس بر اساس این سند استخراج شد. در بخش کمی، کدهای نهایی برگرفته از سند تحول بنیادین در قالب یک پرسش‌نامه در اختیار جامعه آماری تحقیق که 240 نفر از مدیران و سرگروه‌های آموزشی شهرستان اصفهان به روش تصادفی انتخاب شدند قرار گرفته و توسط آن‌ها ارزش‌گذاری شدند. در مرحله‌ی کیفی تحقیق و پس از تحلیل محتوا، 71 گویه و 9 مضمون در ارتباط با توسعه حرفه‌ای و اخلاقی مدیران از سند تحول بنیادین آموزش و پرورش استخراج شد. این مضامین 9 گانه شامل مهارت‌های رهبری، بصیرت مشترک، تعهد و مسئولیت‌پذیری، خود کارآمدی، مشارکت و توسعه توانمندی‌ها، روابط انسانی و قدرشناسی، مهارت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، فناوری اطلاعات و ارتباطات، مهارت‌های فراشناختی اخلاقی و آینده‌پژوهی بود. نتایج حاصل از رتبه‌بندی مؤلفه‌ها حاکی از آن است که عامل بودن به عمل صالح (4.67) و داشتن روحیه مشارکت‌جویی (4.65) به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی از دیدگاه مشارکت‌کنندگان استنتاج شد. بر اساس نتایج به دست آمده پیشنهاد می‌شود مسئولان آموزش وپرورش به طراحی و تدوین برنامه‌هایی در جهت جذب و انتصاب مدیران و توسعه حرفه‌ای و اخلاقی مداوم آنان براساس مؤلفه‌های استنتاج شده از پژوهش اقدام نمایند. پیاده‌سازی این راه‌کارها می‌تواند منجر به بهبود سلامت حرفه‌ای و اخلاقی مدیران مدارس، به عنوان پیشگامان ترویج و تعلیم تربیت اسلامی گردد. https://iej.ihu.ac.ir/article_210868.html این پژوهش با هدف شناسایی رسالت متولیان فرهنگی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در تربیت دانشجویان تراز انقلاب اسلامی صورت پذیرفت. از نظر هدف، کاربردی با رویکرد کیفی و راهبرد آن، سنتزپژوهی از نوع مرور متون بود. جامعۀ پژوهش شامل همۀ مقالات منتشرشده در فاصلۀ سال‌های 1385 تا ۱۴۰۳ و بیانات امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری بود. شیوه نمونه گیری تا حد اشباع داده استفاده شد. تحلیل داده ها، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی استقرایی مبتنی بر مفاهیم باز، مقوله محوری و مقوله هسته ای صورت پذیرفت.از اینرو در نهایت تعداد 53 مقاله، صحیفه امام و بیانات مقام معظم رهبری در رابطه نقش متولیان فرهنگی دانشگاهها در تربیت دانشجویان تراز انقلاب اسلامی مبتنی بر ملاکهای ورودی انتخاب شدند. بطور کلی نتایج پژوهش نشان داد، رسالت متولیان فرهنگی در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی مشتمل بر 206 مفهوم اولیه، 19 مقوله محوری (برنامه های تربیتی مکمل،تربیت هستی بخش، ارزش تربیتی توجه به دانشجو، رشد تربیتی، تربیت اسلامی، تربیت آینده ساز،اخلاق رفتاری دانشجویی،رعایت اخلاق پژوهشی دانشجو،اخلاق گفتمان دانشجویی، جامعه پذیری دانشگاهی، مشارکت دانشگاهی، روحیه اجتماعی دانشگاهی، باور دینی،هویت دینی، صبر دینی- انقلابی، مناسک دینی، کنشگری سیاسی، افزایش وفاداری نسبت به نظام، و رفع تناض اندیشه سیاسی) و 5 مقوله جامع (تربیتی، اخلاقی، اجتماعی، دینی، و سیاسی) بوده است. بر اساس یافته ها، متولیان فرهنگی در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی باید بستری برای توسعه گفتمان دانشجویی، و مشارکت های دانشجویی به جهت گسترش کنشگری های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، دینی، علمی برای دانشجویان فراهم سازند.