نقش کارکردهای تعلیمی در ساخت یابی حکایات مولانا(مطالعة موردی: حکایت درویش صاحب‌کرامات)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیئت‌علمی، رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اراک

2 پژوهشگر دوره پست‌دکتری، رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اراک

چکیده

بسیاری از حکایت­های مثنوی، هم در سطح روایت و هم در سطح عناصر، وابسته به حکایت­های دیگری هستند که پیش از مولانا آفریده یا ترکیب شده­اند. یکی از عوامل مهم این وابستگی، پیوندهایی است که هر متن، بر پایۀ روابط بینامتنی، با دیگر متون برقرار می­سازد. براین‌اساس، نقش مؤلف در جایگاه معرّف و معلّم نیز، می­تواند باعث وابستگی به زمینه­های فرهنگی و متنی دیگر شود. بدین­سان مؤلف از اضطراب تأثیر دیگران می­کاهد و با اتّکا به تعلیم جنبه­هایی خاص از روایت­های پیشین، دست به بدخوانی خلاق می­زند. این پژوهش بر آن است که با شیوة توصیفی ـ تحلیلی دریابد که چگونه کارکرهای تعلیمی، منجر به ساخت­یابی حکایت تازة مثنوی نسبت به حکایات متون مبدأ شده­اند؟ و دراین‌راستا، چه شگردهایی توسط مولانا به‌کار گرفته شده­اند؟ نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش نشان می­دهد که مولانا درجهت اثبات مطالب تعلیمی خود، با دخالت­هایی همچون ترکیب و تلفیق پیرنگ­های پیشین، درجهت خودی‌سازی آنچه از دیگران اخذ کرده است، می­کوشد. همچنینن شگردهایی چون افزودن درون­مایه­های تعلیمی فرعی در کنار درون­مایه­های اصلی دو حکایت منبع، قرارگرفتن شاعر (در نقش معلم) در نقاب شخصیت‌ها، به‌عنوان معرّف نگرشی خاص، تغییر زاویۀ دید، اطناب در گفتگوها و بیان مطالب تعلیمی به شیوة تک­گویی­ها و... از دیگر دخل و تصرف­­هایی است که مولانا درجهت دگرگون‌ساختن ساختارهای پیشین و ساخت­یابی حکایت­های خود به‌کار گرفته است.

کلیدواژه‌ها


آتش سودا، محمد علی (1383)، رویای بیداری، فسا: دانشگاه آزاد فسا.

ابنِ جوزی، عبدالرحمن‌بن‌علی (1419)، صفه­الصفوه، بیروت: دارالکتب العلیمیه.

ابن­العدیم، عمر‌بن‌احمد (1408ق)، بغیه‌الطلب فی‌التاریخ الحلب (ص‍ن‍ف‍ه‌ ک‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ ع‍م‍رب‍ن‌ اح‍م‍دب‍ن‌ اب‍ی‌ج‍راده‌ اب‍ن‌ال‍ع‍دی‍م، ح‍ق‍ق‍ه‌ و ق‍دم‌ ل‍ه‌ س‍ه‍ی‍ل‌ زک‍ار)، دمشق: دارالقلم العربی.

احمدی، بابک (1382)، ساختار و تاویل متن، تهران: مرکز.

اخلاقی، اکبر (1377)، تحلیل ساختاری منطق­الطیر عطار، چاپ اول،‌ اصفهان: فردا.

اخوت، احمد (1371)، دستور زبان داستان، اصفهان: فردا.

اسکولز، رابرت (1383)، درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمة فرزانة طاهری، تهران: آگه.

اکبری، مهرداد و صباغی، علی (1394)، تعامل و تقابل خود و دیگری در شعر ناصرخسرو، مجموعة مقالات همایش هزارة ناصرخسرو قبادیانی، 20 و 21 اریبهشت1394، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.

اکبری، مهرداد و ذوالفقاری، محسن (1394)، تحلیل مفهوم تعلیق و ساختار روایت (مطالعة موردی: سورة نبا)، نشریة پژوهش­های ادبی ـ قرآنی، دورة 3، شمارة 4: 147 ـ 121.

امیراحمدی، ابوالقاسمی و همکاران (1394)، نقد دگرخوانی­های خلاقانة اساطیر در شعر احمد شاملو، نشریة پژوهش های نقد ادبی و سبک‌شناسی، شمارة2، پی‌در‌پی22: 77 ـ 57.

پاینده، حسین (1387)، نسبی­گرایی در نقد ادبی جدید، فصلنامة نقد ادبی، دورة اول، شمارة اول: 89 ـ 73.

 پراین، لارنس (1371)، تأملی درباب داستان، ترجمة محسن سلیمانی، تهران: تبلیغات اسلامی.

پورنامداریان، تقی (1380)، در سایة آفتاب؛ شعر فارسی و ساخت­شکنی در شعر مولوی، تهران: سخن.

پین، مایکل (1389)، فرهنگ اندیشة انتقادی از روشنگری تا پسامدرنیته، ترجمة پیام یزدانجو، تهران: مرکز.

حیدرزادة سرود، حسن (1389)، بررسی تصرفات مولانا در حکایات، رسالة دکتری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

دقیقیان، شیرین­دخت (1371)،  منشأِ شخصیّت در ادبیات داستانی، چاپِ اول، تهران: بی­تا.

راسی، لارنس (1371)، رؤیاها و رُشدِ شخصیت، ترجمة فرنودی مهر و پروانة میلانی، تهران: ویس.

رشیدیان، عبدالکریم (1393)، فرهنگ پسامدرن، تهران: نی.

ریکور، پل (1383)، زمان و حکایت، ترجمة مهشید نونهالی، چاپ اول، تهران: گام نو.

ریمون کنان، شلموت (1382)، مؤلفه­های زمان در روایت (ترجمة ابوالفضل حری)، فصلنامة هنر، شمارة 53.

زرین­کوب، عبدالحسین (1368)، سرِّ نی، چاپ سوم، تهران: علمی.

زمانی، محبوبه و الها­م­بخش، سیدمحمد (1395)، تحلیل عناصر داستانی در منظومة لیلی و مجنون، نشریة زیباشناسی ادبی، دورة 7، شمارة 2: 20 ـ 1.

زیگلر، ایزابل (1368)،  هنر نویسندگی خلاق، ترجمة خداداد موقر، تهران: پانویس.

سراجِ توسی، ابونصر (1388)،  اللمع فی‌التصوف، تصحیحِ رینولد نیکسون، هلند: لیدن.

سلیمانی، محسن (1391)،  فنِ داستان­نویسی، تهران: امیرکبیر.

شارون، جوئل­ (1379)، دَه پرسش از دیدگاه جامعه­شناسی، ترجمة منوچهر صبوری، تهران: نی.

صباغی، علی (1394)، نقد و بررسی اقتباس از قرآن با نگاه بلاغی، نشریة پژوهش­های ادبی قرآنی، دورة 3، شمارة 3: 68 ـ 62.

طاهری، قدرت‌الله و فرخی، سودابه (1392)، رابطة نیما با سعدی، براساسِ نظریة اضطراب تأثیر هرولد بلوم،  فصلنامة پژوهش­های ادبی، سال 10، شمارة 4: 80 ـ 53.

الطبری الالکانی، ابوالقاسم هبه‌الله‌ بن‌حسن (1415ق)، کرامات اولیاء‌الله؛ کتاب شرح اصول اعتقاد اهل السنه و الجماعه، تحقیق احمد‌بن‌السعد الغامدی، جلد نهم)، ریاض: دارالطیبه.

طغیانی، اسحاق و نجفی، زهره (1387)، جایگاه سه عنصر گفتگو، کنش و پیرنگ و ساختار روایت‌های حدیقه، پژوهش­های ادبی، دورة 6، شمارة 22: 119 ـ 101.

عباسی، حجت­الله (1386)، شخصیّت و شخصیّت­پردازی در حدیقة سنایی، مجله رُشدِ آموزشِ زبان و ادبِ فارسی، دورة 20، شمارة بهار: 47 ـ 44.

فروزانفر، بدیع‌الزمان ­(1367)،  شرحِ مثنوی معنوی، تهران: زوار.

فصیحیِ راوندی، مهدی (1391)، بررسی مقایسه­ای اُصول تربیت اخلاقی و تربیت عرفانی، نشریة مَعرفت اخلاقی، سال سوم، شمارة چهارم: 54 ـ 39.

قشیری، عبدالکریم‌بن‌هوازن (1388)، رسالة قشیریه، ترجمة ابوعلی حسن­بن‌احمد عثمانی، تصحیحاتِ بدیع­الزمان فروزانفر، تهران: علمی و فرهنگی.

کریمی، فرزاد و حسام­پور، سعید (1394)، وقتی نویسنده متن می­شود، نشریة نقد ادبی، س 8، شمارة 31: 183 ـ 167.

مدرس­زاده، عبدالرضا (1394)، رویکرد قرآنی سنایی به قصیدة ابر فرخی سیستانی، پژوهش­های ادبی ـ قرآنی، سال سوم، شمارة دوم: 117 ـ 98.

مقدادی، بهرام (1393)، دانشنامة نقدِ ادبی از اَفلاطون تا به امروز، تهران: چشمه.

مکاریک، ایرنا (1384)، دانشنامة نظریه­های اَدبیِ معاصر، ترجمة مِهران مُهاجر، تهران: آگه.

مولانا، جلال­الدین محمدبن‌محمد (1375)، مَثنوی معنوی، تصحیح سروش، تهران: علمی.

میرصادقی، جمال (1376)، عناصر داستانی، تهران: سخن.

ناظمی، زهرا و ذکاوت، مسیح (1394)، بررسی سیر تَحول تاریخی تصویرگری در بازآفرینی­های داستان خاله‎‌سوسکه، مجلة مطالعات ادبیات کودک، سال 6، شمارة اول: 204 ـ 175.

عطرفی، علی­اکبر و سپهوند، طاهره (1387)، عناصر داستانی در رمان­های ابری، متن­پژوهی ادبی: 106 ـ 82.

یونسی، ابراهیم (1388)، هنر داستان­نویسی، چاپ دهم، تهران: نگاه.