انسان‌شناسی حافظ و دلالت‌های آن در تربیت

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفة تعلیم و تربیت اسلامی دانشگاه شهید باهنر کرمان

2 استاد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه شهید باهنر کرمان

3 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید باهنر کرمان

4 استادیار فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه شهید باهنر کرمان

چکیده

هدف این پژوهش استنتاج هدفهای تربیت عرفانی حافظ، شاعر و عارف ایرانی قرن نهم هجری، متناسب با عقاید انسان‌شناسی اوست. بر این اساس اشعار عرفانی حافظ با روش تحلیلی و استنتاجی مورد بررسی قرار گرفته‌ است. یافته­ها نشان می‌دهد که ویژگیهای انسان و اهداف تربیتی حافظ با آموزه­های اسلامی انطباق دارد و حافظ با توجّه به آن، اهداف عرفانی خود را تبیین کرده است. محورهای اساسی اندیشة حافظ خدا، عشق و انسان با واسطه‌گری شریعت الهی و عقل است. انسان با نوشیدن شراب الهی به مستی اَزلی می­رسد و هوای نفس، انسان را از جایگاه خود دور می­سازد؛ بنابراین انسان با خودشناسی، تهذیب نفس و شهود باطن، خداوند را نزدیکتر از همیشه احساس خواهد کرد؛ با پشتوانة اسلامی دیندار خواهد شد و با وحدتگرایی در همة ذرّات هستی خدا را می‌بیند و به همین دلیل به همه چیز عشق می‌ورزد. در نهایت انسان به عالیترین مدارج کمال خواهد رسید که دستیابی به جام جم است. در این حالت مظهر صفات الهی و خداگونه خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1373). ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. قم: وزارت فرهنگ و ارشاد.
استعلامی، محمّد (1394). درس حافظ. چ ششم. تهران: نشر سخن.
باقری، خسرو (1389). درامدی بر فلسفة تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران. ج 1. تهران: علمی فرهنگی.
باقری، خسرو (1389). رویکردها و روشهای پژوهش در فلسفۀ تعلیم و تربیت. تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
برومند سعید، جواد (1367). حافظ و جام جم. تهران: پاژنگ.
بهشتی، سعید؛ رهنمائی، سید احمد؛ مصباح، مجتبی؛ محسنی، محمداصف (1394). ظرفیت‌ها و مشکلات روش استنتاجی در فلسفة تعلیم و تربیت اسلامی. مجموعه مقالات کنگرة بین­المللی علوم انسانی اسلامی. دورة دوم. ش 2: 156 ـ 119.
بهشتی، محمد (1390). آراء دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت 5، فیض­کاشانی. تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جعفری، محمد تقی (1384). عرفان اسلامی. تهران: مؤسسه نشر آثار علامه جعفری.
جمعی از نویسندگان زیر نظر محمّد تقی مصباح یزدی (1390). فلسفة تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: مدرسه.
جوادی آملی، عبدالله (1379). تفسیر موضوعی قرآن مجید. قم: اسراء.
حاج­سیدجوادی، احمد (1391). دایره­المعارف تشیّع. تهران: انتشارات حکمت.
ختمی لاهوری، ابوالحسن عبدالرحمان (1385). شرح عرفانی غزل‌های حافظ. به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی. ج 4-1. چ پنجک. تهران: سارنگ.
خرمشاهی، بهاء­الدین (1393). حافظ­نامه. چ بیست­و­یکم. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
خطیب رهبر، حسین (1391). دیوان خواجه حافظ شیرازی. چ پنجاه­و­چهارم. تهران: نشر صفی علیشاه.
دشتی، محمّد (1392). نهج­البلاغه. چ دوازدهم. قم: انتشارات علویون.
ذوالنور، رحیم (1367). در جستجوی حافظ. تهران: زوّار.
سلمان‌پور، محمدجواد (1392). زبان دعا در صحیفة سجادیه. تهران: دانشگاه علوم و معارف قرآن­کریم.
سلیم، غلامرضا (1386). سیر طریقت تا شکوفایی مولوی و حافظ. تهران: روزنه.
سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران (1390). شورای عالی انقلاب فرهنگی.
شمشیری، بابک؛ نقیب­زاده، میرعبدالحسین (1384). فرایند تعلیم و تربیت با اقتباس از مبانی عرفان اسلامی. دانشور. س 12. ش 12: 89 ـ 74.
عزیزی، صدیقه (1391). بررسی جلوه‌های تربیتی در اشعار حافظ. پایان­نامة کارشناسی آموزش زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه فرهنگیان قم.
علوی، حمیدرضا (1382). مبانی معرفت­شناسی حافظ. دانشکدة ادبیات دانشگاه اصفهان، ش 34 و 35: 300 ـ 271.
علوی، حمیدرضا (1389). فرهنگ تفصیلی مفاهیم فلسفی و فلسفی ـ تربیتی. کرمان: دانشگاه شهید باهنر.
فروهر، نصرت­اللّه (1387). کارنامة تصوف. تهران: نشر افکار.
فنایی اشکوری، محمّد (1390). معرفت شهودی در عرفان اسلامی. دو فصلنامۀ پژوهشنامۀ عرفان. س 3. ش 5: 157 ـ 137.
فنائی اشکوری، محمد (1392). نظریة انسان کامل در عرفان اسلامی. معرفت. س 22. ش 193: 30 ـ 15.
مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران (1390).
محمّدی ری­شهری، محمّد (1385). منتخب میزان الحکمه. ج 2. قم: سازمان چاپ و نشر.
مطهری، مرتضی (1369). علوم اسلامی. ج 2. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1390). عرفان حافظ. تهران: صدرا.
معین، محمّد (1387). فرهنگ معین. تهران: سرایش.
میلر، جان.پی (1380). آموزش و پرورش و روح. ترجمة نادر قلی قورچیان. تهران: فراشناختی اندیشه.
یثربی، سیدیحیی (1377). فلسفة عرفان. چ چهارم. قم: تبلیغات اسلامی.
یثربی، سیدیحیی (1379). معرفت‌شناسی عرفا. مجلة ذهن. ش 2: 111 ــ 98.
یثربی، سیدیحیی (1380). عرفان نظری. چ چهارم. قم: بوستان کتاب.