اصول تربیتی استدلال عقلانی مبتنی‌بر آموزه‌های قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول :دانشجوی دکتری معارف اسلامی و مدیریت آموزشی، دانشگاه امام صادق(ع) پردیس خواهران، تهران، ایران

2 استادیار، گروه فلسفه تعلیم‌وتربیت، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

هدف پژوهش حاضر، شناسایی اصول تربیتی استدلال عقلانی در آموزه­های قرآنی است. استدلال عقلانی، فرایندی آگاهانه درراستای دستیابی به هدفی خاص است که به­واسطه گزاره­های عقلی صورت می­پذیرد. پرسش اصلی آن است که اصول تربیتی استدلال عقلانی مبتنی‌بر دعوت انبیا در قرآن کریم چیست؟ روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی به­شیوه استقرایی است که با استفاده از کدگذاری باز، داده‌های لازم از قرآن کریم جمع‌آوری و اصول شناسایی شده است. مهم‌ترین یافته­ها عبارتند از: حقیقت­گویی و واقع­نگری، مقبولیت انتخابی، پرهیز از مضامین فراعقلی، اتکا بر براهین عالمانه، توجه به مقتضیات شناختی و عاطفی، تأکید بر اشتراکات، تسهیل ادراک و القای مفاهیم نوین. بررسی یافته­ها نشان می­دهد که این اصول در دو حیطه اقتضایی و الزامی جای می­گیرند. امکان و ضرورت به‌کارگیری اصول اقتضایی، به مقتضیات و شرایط وابسته­ بوده و اصول الزامی در هر شرایطی باید رعایت شود؛ زیرا اساساً مطلوبیت فرایند استدلال عقلانی، بدان وابسته است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1373)، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم: نشر دارالقرآن ­الکریم.
ابوالمعالی، خدیجه (1392)، تحلیل کیفی متن، استقرا/ قیاس، مطالعات معارف اسلامی و علوم تربیتی، 1 (1): ­83-102.
ارسطو (1381)، اخلاق نیکوماخس، ترجمه ابوالقاسم پورحسینی. ج1، تهران: دانشگاه تهران.
اسمیت، فیلیپ جی. (1390)، فلسفه آموزش‌وپرورش، ترجمه و نگارش سعید بهشتی فسایی، مشهد: به­نشر.
اوزمن، هوارد؛ ا. کراور و ساموئل ام. (1396)، مبانی فلسفه تعلیم‌وتربیت، ترجمه غلامرضا متقی­فر و دیگران، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی­(ره).
باقری، خسرو (1388)، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، ج1، تهران: مدرسه.
جوادی ­آملی، عبدالله (1391)، تسنیم، ج­24،­25،­29،­31، قم: اسراء.
راغب اصفهانى، حسین­بن­محمد (1412­ق‏)، مفردات ألفاظ القرآن‏ تحقیق: صفوان عدنان داوودى‏، بیروت‏: دارالقلم.
رشیدی، شیرین؛ کشاورز، سوسن؛ بهشتی، سعید و صالحی، اکبر (1396)، ارائه الگوی نظری تربیت عقلانی جهت نظام آموزش و پرورش رسمی و عمومی براساس مبانی معرفت‌شناختی قرآن‌کریم، مسائل کاربردی تعلیم‌وتربیت اسلامی، 2(2): 7-36.
زکی­زاده رنانی، علی­رضا و ابراهیم نجف­آبادی، مینا (1396)، تربیت عقلانی در روش تعلیمی خضر علیه‌السلام (با محوریت آیات 60-82 سوره‌ کهف)، آموزه­های تربیتی در قرآن و حدیث، 3 (5):37-50.
زینلی، محمدعلی (1398)، «مهارت­های عقل­ورزی در قرآن کریم و استلزامات آن برای اصلاح یا تکمیل برنامه فلسفه برای کودکان»، تربیت اسلامی، 14(28): 139-157.
ستاری، علی (1391)، بررسی مفهوم و نقش فلسفه در فلسفه برای کودکان باتوجه‌به روش متیو لیپمن، پژوهش­های فلسفی-کلامی، 14(53): ­121-132.
طباطبایی، محمد­حسین (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه محمد­باقر موسوى ­همدانى. ج­2،­3،­7،­10،­11،­13،­14،­16، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل­بن­حسن (1360)، ترجمه مجمع­البیان فى تفسیر‌القرآن، ج‏ 12، تهران: فراهانى.
طیب، عبد­الحسین (1378)، اطیب­البیان فی تفسیر­القرآن‏، ج‏2و7، تهران: اسلام.
فضل­الله، محمد­حسین‏ (1419­ق)، تفسیر من وحى­القرآن، ج­4،­6،­14،­15، بیروت‏: دار الملاک للطباعه و النشر.
قرائتى، محسن (1383)، تفسیر نور، ج1،­2،­10، تهران: مرکز فرهنگى درس­هایى از قرآن‏.‏
قرشى، على­اکبر (1377)، تفسیر احسن­الحدیث، ج­5، تهران: بنیاد بعثت.‏
کاردان، علی­محمد (1390)، سیر آراء تربیتی در غرب، تهران: سمت.
گال، مردیت؛ بورگ، والتر و گالف، جویس (1384)، روش­های تحقیق کمی و کیفی در علوم تربیتی و روان‌شناسی، ترجمه جمعی از مترجمین به اهتمام احمدرضا نصر، ج1، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
مایر، فردریک (1374)، تاریخ اندیشه­های تربیتی، ترجمه علی­اصغر فیاض، ج­1، تهران: سمت.
مصطفوی، حسن (1395­ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 1، تهران: الکتاب.
مکارم­ شیرازى، ناصر (1374)، تفسیر نمونه‏، ج­2،­4،­9،­13،­15،­18، تهران: دار­الکتب الإسلامیه.
موسوی، نقی (1391)، بررسی وجوب آموزش استدلالی در تربیت اعتقادی، پژوهش در